W artykule „Metaverse and its Creative Potential for Visual Arts”[1] z numeru „Acta Universitatis Lodziensis Folia Sociologica” z lipca 2023 r. Agata Kępińska i Rafał Wiśniewski badają wpływ nowych technologii na sztukę. Koncentrują się na rozwoju wirtualnych przestrzeni, takich jak metawersum, i ich potencjale do wspierania nowej formy własności za pośrednictwem niewymienialnych tokenów (NFT). Autorzy zgłębiają możliwości, jakie technologie te niosą dla twórców wizualnym, badając oddziaływanie między nowoczesnymi technologiami a sztuką, co posłuży za punkt odniesienia dla niniejszej analizy.

Koncepcja metawersum odnotowuje szybki rozwój, a jej obecny stan to dynamiczny i ewoluujący krajobraz. Obejmuje ona szereg technologii rzeczywistości wirtualnej i rozszerzonej, internetowe przestrzenie społecznościowe i platformy cyfrowe. W ujęciu praktycznym metawersum znajduje się obecnie na wczesnym etapie rozwoju. Dotyczy to różnych wirtualnych światów, gier, platform mediów społecznościowych i technologii wirtualnej rzeczywistości. Firmy takie jak Meta Platforms (wcześniej znana jako Facebook) inwestują w budowanie ekosystemów metawersum, a technologia blockchain jest wykorzystywana w obszarze zdecentralizowanej własności i NFT. Ponadto do ewolucji metawersum powoli (przynajmniej dotychczas), ale konsekwentnie przyczyniają się wirtualne konferencje, zdalne przestrzenie robocze (remote workspaces) i doświadczenia oparte na sztucznej inteligencji (artificial intelligence-driven experiences).

Sztuka cyfrowa w metawersum potencjalnie stanowi znaczącą ewolucję w dziedzinie ekspresji artystycznej, wykorzystując szczególne możliwości, jakie dają środowiska wirtualne; może tworzyć immersyjne środowisko, w którym sztuka jest nie tylko oglądana, ale i doświadczana. Wspomniana immersja, czyli całościowe obcowanie, może być wielozmysłowe, umożliwiając odbiorcom interakcję ze sztuką cyfrową w bardziej dogłębny i angażujący sposób – w porównaniu z tradycyjnymi środowiskami artystycznymi[2]. Sztuka cyfrowa w metawersum może być wysoce interaktywna, angażując odbiorców w tworzenie lub przekształcanie dzieła sztuki – a ta interaktywność może na nowo zdefiniować relacje między artystą, dziełem sztuki i widzem, tworząc bardziej dynamiczną i uczestniczącą formę sztuki.

Nowe interesujące możliwości można z pewnością zauważyć w tkwiącym w metawersum potencjale zapewnienia artystom nowych narzędzi cyfrowych, takich jak oprogramowanie oparte na sztucznej inteligencji i programy do modelowania 3D, które mogą inspirować i pomagać w tworzeniu innowacyjnych dzieł. Narzędzia te, służące jako rozszerzenia poznawcze i sensoryczne, można wykorzystać w niektórych rzemieślniczych aspektach sztuki, co pozwoli artystom bardziej skupić się na elementach koncepcyjnych[3].

Jeśli chodzi o uczestnictwo, wirtualny charakter metawersum zwiększa dostępność sztuki cyfrowej dla szerszej i potencjalnie bardziej zróżnicowanej publiczności, w tym dla osób, które zazwyczaj nie odwiedzają fizycznych galerii sztuki lub muzeów. Co więcej, integracja technologii blockchain i niewymienialnych tokenów (NFT) w metawersum zapewnia nowy model posiadania, kupowania i sprzedawania sztuki cyfrowej. Tokeny NFT weryfikują kwestie niepowtarzalności i własności cyfrowych dzieł sztuki, otwierając przed artystami nowe możliwości monetyzacji swojej twórczości[4].

Blockchain jest z pewnością obiecujący dla metawersum, ale wydaje się, że najważniejszą technologią dla jego dalszego rozwoju jest ogólnie sztuczna inteligencja, w szczególności generatywna sztuczna inteligencja. Generatywna sztuczna inteligencja odgrywa kluczową rolę w ewolucji i funkcjonalności metawersum, cyfrowej przestrzeni charakteryzującej się immersyjnymi i interaktywnymi środowiskami wirtualnymi. Technologia ta nie tylko wpływa na procesy twórcze w tych przestrzeniach, ale także znacząco kształtuje doświadczenie użytkownika i dynamikę interakcji[5].

W dziedzinie twórczości artystycznej generatywna sztuczna inteligencja staje się narzędziem transformacyjnym, rozszerzającym możliwości artystów i wprowadzającym nowe formy wyrazu artystycznego. Wykorzystując algorytmy zdolne do niezależnego uczenia się i tworzenia, systemy sztucznej inteligencji ułatwiają generowanie unikalnych elementów wizualnych, tekstur i form. Współpraca między ludzką kreatywnością a złożonością algorytmów prowadzi do pojawienia się nowych, nieosiągalnych dotąd stylów artystycznych i technik.

Rola generatywnej sztucznej inteligencji wykracza poza zwykłą twórczość artystyczną, wpływając na samą naturę wirtualnych środowisk w metawersum. W przeciwieństwie do statycznych cyfrowych krajobrazów, środowiska generowane przez sztuczną inteligencję mogą dynamicznie ewoluować, reagując w czasie rzeczywistym na interakcje użytkowników. Takie możliwości adaptacji nie tylko zwiększają immersyjną jakość tych wirtualnych przestrzeni, ale także personalizują doświadczenia użytkowników[6]. Środowiska, które dostosowują się na podstawie preferencji lub zachowań użytkownika, wprowadzają poziom zaangażowania i personalizacji wcześniej niespotykany w sferze cyfrowej.

Ponadto generatywna sztuczna inteligencja znacząco przyczynia się do rozwoju postaci niebędących graczami (NPC) w wirtualnych światach. Dzięki wyposażeniu NPC w zaawansowane algorytmy behawioralne, postacie te wykazują bardziej realistyczne i złożone interakcje. To ulepszenie w zachowaniu NPC zwiększa głębię i realizm metawersum, zapewniając bardziej angażujące i realistyczne wrażenia dla użytkowników[7]. Generatywna sztuczna inteligencja znajduje także zastosowanie w interaktywnym tworzeniu historii w metawersum. W rzeczywistości wirtualnej i scenariuszach gier sztuczna inteligencja może tworzyć narracje, które dostosowują się do decyzji użytkownika, tworząc dynamiczne doświadczenie narracyjne, które jest zarówno wciągające, jak i spersonalizowane.

Ekspansywna natura metawersum wymaga ogromnych ilości treści, na co skutecznie odpowiada generatywna sztuczna inteligencja. Automatyzując proces tworzenia, sztuczna inteligencja może generować krajobrazy, struktury architektoniczne, a nawet całe wirtualne światy, zmniejszając w ten sposób potrzebę intensywnej pracy ręcznej. Zdolność ta ma kluczowe znaczenie dla skalowania metawersum, umożliwiając szybką ekspansję i dywersyfikację jego wirtualnych krajobrazów.

Kolejny istotny aspekt roli generatywnej sztucznej inteligencji stanowią personalizacja i dostosowywanie. Wykorzystując dane użytkowników, systemy AI mogą dostosowywać doświadczenia w metawersum do indywidualnych preferencji użytkowników. Personalizacja ta może przejawiać się w różnych formach, od polecania określonych działań lub środowisk, po dostosowywanie awatarów i przestrzeni osobistych[8].

Chociaż potencjał generatywnej sztucznej inteligencji w metawersum jest ogromny, wprowadza ona również kilka wyzwań i kwestii etycznych. Kwestie związane z autentycznością sztuki generowanej przez sztuczną inteligencję, prawami własności intelektualnej i potencjalnym zmniejszeniem zaangażowania człowieka w procesy twórcze stanowią obecnie przedmiot dyskusji. Istotne znaczenie mają też obawy dotyczące prywatności danych i etycznego wykorzystania treści generowanych przez sztuczną inteligencję, co wymaga zrównoważonego podejścia do integracji generatywnej sztucznej inteligencji w metawersum.

Na bardziej ogólnym poziomie, pomimo swojego potencjału, sztuka cyfrowa w metawersum stoi w obliczu wyzwań, takich jak przepaść cyfrowa, wpływ technologii blockchain i sztucznej inteligencji na środowisko oraz obawy dotyczące praw własności intelektualnej[9].

Ponadto, chociaż metawersum umożliwia tworzenie ekspansywnych, wyobrażonych przestrzeni, istnieje ryzyko, że skupienie się na innowacjach technologicznych może przyćmić pewną głębię i autentyczność artystycznej ekspresji. Postawienie na wirtualną rzeczywistość i sztukę generowaną przez AI może prowadzić do formy doświadczenia artystycznego, która przedkłada nowość i spektakl nad treść i znaczące zaangażowanie. Chociaż metawersum oferuje potencjał dotarcia do nowych odbiorców, zwłaszcza młodszych, obeznanych z technologią osób, podkreśla również przepaść cyfrową. Dostęp do metawersum wymaga określonej technologii, takiej jak zestawy VR i szybki Internet, które mogą nie być dostępne dla wszystkich, potencjalnie wykluczając niektóre grupy demograficzne z udziału w nowych doświadczeniach artystycznych[10].

Integracja NFT i skupienie się na towarach cyfrowych oferują nowe źródła przychodów dla artystów. Jednak do świata sztuki wprowadza to również złożoność rynku kryptowalut. Zmienność i spekulacyjny charakter tego rynku mogą prowadzić do niepewności finansowej. Ponadto skupienie się na NFT może przesunąć wartość sztuki z zasług artystycznych na dynamikę rynku i rzadkość pod wpływem niedoboru cyfrowego, a nie jakości artystycznej.

Dzięki zaawansowanym narzędziom, takim jak sztuczna inteligencja i modelowanie 3D, istnieje możliwość depersonalizacji procesu twórczego[11]. Chociaż narzędzia te mogą zwiększyć możliwości artystyczne, mogą również prowadzić do scenariusza, w którym artysta pełni bardziej rolę kuratora zbiorowych procesów opartych na technologii, a nie twórcy głęboko osobistej sztuki.

Wdrożenie generatywnej sztucznej inteligencji w metawersum, jakkolwiek fascynujące, niesie ze sobą wyzwania i kwestie etyczne, szczególnie w zakresie autentyczności, własności intelektualnej i prywatności danych.

Raport „Być artystą cyfrowym w Polsce”

dr hab. Aleksandra Przegalińska, profesor Akademii Leona Koźmińskiego – filozofka, badaczka rozwoju nowych technologii, zwłaszcza technologii zielonej i zrównoważonej, humanoidalnej sztucznej inteligencji, robotów społecznych i technologii ubieralnych. Stopień doktora nauk humanistycznych w dyscyplinie filozofia uzyskała w 2014 r. w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Absolwentka The New School for Social Research w Nowym Jorku, gdzie uczestniczyła w badaniach dotyczących tożsamości w rzeczywistości wirtualnej, ze szczególnym uwzględnieniem Second Life. Członek międzynarodowej społeczności Women in AI, promującej udział kobiet w świecie sztucznej inteligencji. Wraz z Pawłem Oksanowiczem opublikowała popularnonaukową książkę „Sztuczna Inteligencja. Nieludzka, arcyludzka”[12].

[1] A. Kępińska, R. Wiśniewski, Metaverse and Its Creative Potential for Visual Arts, „Folia Sociologica” 2023, nr 85, s. 57–75.

[2] P. Daugherty, H.J. Wilson, Radically Human: How New Technology Is Transforming Business and Shaping Our Future, Boston (Massachusetts) 2022.
W. Hurst, O. Spyrou, B. Tekinerdogan, C. Krampe, Digital Art and the Metaverse: Benefits and Challenges, „Future Internet” 2023, nr 15 (6), s. 188.

[3] H.X. Qin, P. Hui, Empowering the Metaverse with Generative AI: Survey and Future Directions, [w:] 2023 IEEE 43rd International Conference on Distributed Computing Systems Workshops (ICDCSW), s. 85–90; https://ieeexplore.ieee.org/document/10302997 [dostęp: 23.12.2025].

[4] NFT (Non-Fungible Tokens), Guide; Buying, Selling, Trading, Investing in Crypto Collectibles Art. Create Wealth and Build Assets: Or become an NFT Digital Artist with Easy How to Instructions, NFT Cryptocurrency Investment Guides 2021.

[5] B.K. Wiederhold, Treading Carefully in the Metaverse: The Evolution of AI Avatars, “Cyberpsychology, Behavior and Social Networking” 2023, nr 26 (5): s. 321–322. https://www.liebertpub.com/doi/full/10.1089/cyber.2023.29280.editorial [dostęp: 23.12.2025].

[6] G. Panconesi, M. Guida, Handbook of Research on Teaching with Virtual Environments and AI, Hershey 2021.

[7] T.-H. The, Q.-V. Pham, X.-Q. Pham i in., AI and Computer Vision Technologies for Metaverse, [w:] Metaverse Communication and Computing Networks, red. D. Thai Hoang i in., https://doi.org/10.1002/9781394160013.ch5 [dostęp: 23.12.2025].

[8] L. Angelini, M. Mecella, H.-N. Liang i in., Towards an Emotionally Augmented Metaverse: A Framework for Recording and Analysing Physiological Data and User Behaviour, [w:] 13th Augmented Human International Conference, 1–5. AH2022 3. New York 2022. https://scispace.com/pdf/towards-an-emotionally-augmented-metaverse-a-framework-for-2rsp77oe.pdf [dostęp: 23.12.2025].

[9] M. Pathak-Shelat, B. Mehta, The Future of Higher Education in Ethical Metaverse: Co-Existing in Virtually Enhanced Physical Reality [w:] The Emergence of the Ethically Engaged University, E. Bosio, G. Gregorutti (red.), s. 57-137, New York 2023.

[10] S. Badotra, S. Tanwar, A. Rana i in., Handbook of Augmented and Virtual Reality, Berlin 2023.

[11] S. Banerji, Future of Well-Being: The Metaverse Era, Toronto 2023.

[12] A. Przegalińska, P. Oksanowicz, Sztuczna inteligencja. Nieludzka, arcyludzka, Kraków 2023.