Czy 4 czerwca może stać się w Polsce prawdziwym Świętem Wolności? Jak Polki i Polacy pamiętają wybory z 1989 roku? Jakie emocje wywołuje dziś transformacja ustrojowa i dlaczego rocznica pierwszych częściowo wolnych wyborów pozostaje jednocześnie ważna i słabo zakorzeniona w praktykach społecznych?

Na te pytania odpowiada najnowszy raport Narodowego Centrum Kultury „Czy chcemy Święta Wolności? Pamięć 4 czerwca 1989 r.”. Badanie zostało zrealizowane przez Dział Badań i Analiz NCK we współpracy z firmami Smartscope oraz Sotrender.

Premierowa prezentacja raportu odbędzie się 4 czerwca o godz. 11.00 w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku w ramach Święta Wolności i Praw Obywatelskich.

Materiał dotyczący rocznicy 4 czerwca w „Super Expressie”

Nie wybory, lecz referendum 4 czerwca 1989 – symboliczny początek końca komunizmu w Polsce, „Super Express” (2 czerwca 2025). Foto Jan Bogacz/PAP, Grzegorz Togiński/PAP, Leszek Jerzy Pękalski/PAP (2), Stanisław Gawliński/PAP

Raport pokazuje, że upadek komunizmu pozostaje jednym z najważniejszych wydarzeń najnowszej historii Polski i zajmuje istotne miejsce w pamięci zbiorowej. Jednocześnie pamięć o 4 czerwca 1989 r. wciąż nie została utrwalona w formie szeroko obchodzonego święta państwowego ani wspólnotowego rytuału społecznego.

– Transformacja ustrojowa jest dla Polaków ważnym doświadczeniem historycznym, ale narracja wokół niej pozostaje niejednoznaczna i podatna na polityczne podziały. Nasz raport pokazuje zarówno potencjał tej rocznicy jako symbolu wolności i demokracji, jak i trudności związane z budowaniem wokół niej wspólnotowej pamięci – podkreślają autorzy raportu z Narodowego Centrum Kultury.

Badanie objęło analizę mediów tradycyjnych i internetu, reprezentatywny sondaż opinii społecznej oraz wywiady fokusowe prowadzone w różnych grupach społecznych i pokoleniowych.

Archiwalne zdjęcie ilustrujące materiał dotyczący rocznicy 4 czerwca 1989 r. w „Gazecie Wyborczej”

Jak zawarliśmy pokój, „Gazeta Wyborcza Warszawa” (31 maja 2025). Fot. Wojciech Druszcz / Agencja wyborcza.pl.

Rocznica ważna, ale słabo obecna w przestrzeni publicznej

Analiza mediów pokazuje, że zainteresowanie rocznicą 4 czerwca pozostaje relatywnie niewielkie. W badanym okresie jedynie 26 spośród 245 analizowanych wydań gazet i czasopism zawierało wzmianki o rocznicy, a tylko cztery artykuły trafiły na strony tytułowe. W internecie odnotowano ponad 13 tys. wzmianek dotyczących wydarzeń z 1989 roku, jednak skala zainteresowania była znacząco niższa niż w przypadku innych rocznic historycznych, takich jak Święto Niepodległości czy rocznica Powstania Warszawskiego.

Jednocześnie raport pokazuje, że tam, gdzie rocznica jest obecna, najczęściej przywołuje takie wartości, jak wolność, demokracja, solidarność czy społeczeństwo obywatelskie. Dominujące emocje w dyskusjach internetowych to duma, nostalgia i entuzjazm, choć równie wyraźnie obecne są poczucie podziału oraz polityczne napięcia.

Stosunek do wydarzeń z 4 czerwca 1989 r. – szczegółowa ocena.
Przeczytam teraz Panu/Pani kilka stwierdzeń. Przy każdym z nich proszę powiedzieć, w jakim stopniu się Pan/Pani z nim zgadza lub nie zgadza.

Źródło: Smartscope/NCK, 4–20 lipca 2025, n = 1000.

4 czerwca nadal silnie związany z bieżącą polityką

Autorzy raportu zwracają uwagę, że pamięć o 4 czerwca często jest łączona ze współczesnymi sporami politycznymi. Szczególnie widoczne było to w mediach społecznościowych, gdzie największe zaangażowanie generowały treści odnoszące rocznicę do aktualnych wydarzeń politycznych i kampanii wyborczych.

Badacze zauważają również, że brak silnie zakorzenionych praktyk upamiętniania sprawia, iż rocznica pozostaje bardziej symbolem dyskusji o demokracji niż wspólnym doświadczeniem społecznym.

Wybory kontraktowe z 1989 r. w Krakowie.

Fot. Andrzej Stawiarski

Raport o pamięci zbiorowej i przyszłości opowieści o transformacji

Publikacja NCK analizuje pamięć o wydarzeniach z 1989 roku, stanowiąc jednocześnie próbę odpowiedzi na pytanie o przyszłość narracji dotyczącej transformacji ustrojowej w Polsce. Autorzy wskazują, że zbliżająca się 40. rocznica wyborów z 4 czerwca może stać się momentem przełomowym dla kształtowania pamięci kulturowej kolejnych pokoleń.