Andrzej Wajda inspirował nas nie tylko w wymiarze kulturowym i w samym podejściu do tworzenia kultury, lecz także w sposobie myślenia o świecie i o roli, jaką kultura powinna w nim odgrywać. Podkreślał, że nie może ona pozostawać obojętna wobec rzeczywistości, w której powstaje. Dlatego rok poświęcony Andrzejowi Wajdzie będzie przypomnieniem jego słów i wielkich dzieł, ale także opowieścią o jego życiu – o tym, co zrobił dla Polski, jak wielkim był patriotą i jak uczył nas patriotyzmu, rozumianego nie jako deklarację narodowościową, lecz jako dumę z Polski – mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego podczas spotkania zapowiadającego obchody. - To będzie rok rozmowy społecznej. Dzięki wyjątkowym wydarzeniom i spotkaniom będziemy mogli uświadomić sobie, w jaki sposób sztuka pomaga nam zrozumieć współczesność. Andrzej Wajda był, jest i pozostanie aktualny – przede wszystkim ze względu na to, co zrobił dla Polski i dla polskiej demokracji – dodała.

Dlaczego dziś wracamy do Wajdy?

Andrzej Wajda był jednym z najwybitniejszych twórców europejskiego kina XX i XXI wieku. Reżyser filmowy i teatralny, nagrodzony Honorową Nagrodą Amerykańskiej Akademii Filmowej za całokształt twórczości, ale także pedagog oraz współtwórca Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie. Jego filmy stały się kluczowym punktem odniesienia dla opowieści o polskiej historii i tożsamości – były próbą zrozumienia mechanizmów historii i jej wpływu na los jednostki. Tworzył kino, które nie uciekało od konfliktów społecznych - od filmu „Kanał” (1957), przejmującej opowieści o Powstaniu Warszawskim, przez „Popiół i diament” (1958), analizujący dramat wyborów u progu nowego ustroju, po „Ziemię obiecaną” (1975), będącą portretem bezwzględnego kapitalizmu XIX wieku. W latach 70. i 80. wyreżyserował filmy, które stały się częścią zbiorowej pamięci: „Człowieka z marmuru” oraz nagrodzonego Złotą Palmą w Cannes „Człowieka z żelaza”, opowiadających o propagandzie, mechanizmach władzy i narodzinach „Solidarności”. W późniejszych latach powrócił do tematów traumatycznych i niewypowiedzianych w filmie „Katyń” (2007). Ostatnim jego dziełem były „Powidoki” (2016) – opowieść o artyście wobec systemu totalitarnego.

Twórczość Andrzeja Wajdy w czasie narastających napięć społecznych i sporów o interpretację przeszłości pozostaje punktem odniesienia dla debaty o odpowiedzialności jednostki, o relacji między pamięcią a polityką oraz o miejscu artysty w przestrzeni publicznej. Jego filmy nie dawały prostych odpowiedzi – prowokowały do myślenia. Nie budowały jednolitej wizji wspólnoty, lecz pokazywały jej pęknięcia. Dlatego Rok Wajdy nie jest jedynie przypomnieniem dorobku wybitnego reżysera. To propozycja ponownego odczytania dzieł, które powstawały w konkretnych momentach historycznych, a dziś funkcjonują jako żywe narzędzia rozmowy o współczesności.

Inauguracja Roku Wajdy – 6 marca 2026

Oficjalne obchody Roku Andrzeja Wajdy rozpoczną się 6 marca 2026 roku, w dniu setnej rocznicy urodzin reżysera. Zainaugurują je dwie wystawy:

• „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel” – wystawa w galerii „Okno na Kulturę”, przygotowana przez Filmotekę Narodową – Instytut Audiowizualny (6.03-3.04.2026) to opowieść o niemal trzech dekadach twórczej współpracy między wybitnym reżyserem a jego „etatową fotosistką”. Fotosy Pajchel współtworzyły wizualną pamięć takich filmów jak „Człowiek z marmuru”, „Bez znieczulenia” czy „Wszystko na sprzedaż”, stając się nieodłącznym elementem historii polskiego kina i dziedzictwa filmowego. Szczególne miejsce na wystawie zajmują powiększone, nigdy dotąd nieprezentowane werki – fotografie zza kulis dokumentujące życie planu filmowego, a przede wszystkim Andrzeja Wajdę przy pracy. To intymne, pełne autentyczności kadry, które pozwalają odkryć mniej znane oblicze mistrza kina.
• „Wajda. W stulecie urodzin” w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha (7.03–28.06.2026) - osobista, subiektywna opowieść o reżyserze, stworzona przez jego żonę Krystynę Zachwatowicz-Wajdę. Ekspozycja nie ma charakteru chronologicznej biografii, lecz skupia się na wybranych wątkach z życia artysty, jego twórczości, zaangażowania społecznego oraz fascynacji Japonią. Całość oparta będzie na fotografiach, cytatach, notatkach i rysunkach z archiwum Wajdy, ukazując go jako postać wielowymiarową i niejednoznaczną.

Jednocześnie w marcu w kinach studyjnych w całej Polsce rozpocznie się ogólnopolski przegląd filmów „WAJDA: re-wizje”, organizowany przez Stowarzyszenie Kin Studyjnych. Przegląd ma na celu przybliżenie Wajdy współczesnemu odbiorcy jako twórcy aktualnego – nowoczesnego, młodzieńczego w ekspresji i niezwykle dynamicznego, reżysera, który zawsze trzymał rękę na pulsie współczesnej kultury i z niezwykłą przenikliwością opowiadał o młodych ludziach uwikłanych w historię, politykę i narodowe mity. Program przeglądu został ułożony w rytmie kalendarza – każdy miesiąc przynosi inny tytuł, korespondujący z porą roku, nastrojem i tematyką filmu. Cykl otwiera „Popiół i diament” (1958) – film szczególny: najważniejszy i najbardziej osobisty w dorobku Wajdy. W repertuarze znajdą się także „Niewinni Czarodzieje”, „Wesele”, „Wszystko na sprzedaż”, „Człowiek z marmuru”, „Brzezina”, „Bez znieczulenia” i „Kronika wypadków miłosnych”.