Stuletnia historia Polskiego Radia

W tym kontekście 100-lecie Polskiego Radia nabiera szczególnego znaczenia. 1 lutego 1925 roku o godzinie 18:00 Roman Rudniewski jako pierwszy odezwał się do mikrofonu w stacji nadawczej Polskiego Towarzystwa Radiotechnicznego w Warszawie. Początkowo audycji słuchało niespełna 5 tysięcy osób. Sto lat później Polskie Radio dociera do milionów słuchaczy – w eterze, online, przez podcasty i streaming.

Znaczenie tego jubileuszu podkreśla fakt, że 2026 rok został ustanowiony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Rokiem Polskiego Radia. To specjalne wyróżnienie ma upamiętnić setną rocznicę rozpoczęcia regularnego nadawania programu Polskiego Radia – 18 kwietnia 1926 roku. Cały rok będzie więc czasem celebracji, refleksji i dziękczynienia za stuletnie towarzyszenie Polkom i Polakom w codzienności i w wielkich momentach historii.

Przez te sto lat radio było świadkiem i uczestnikiem najważniejszych momentów polskiej historii. W okresie międzywojennym Polskie Radio budowało narodową wspólnotę słuchania – „Wesoła Lwowska Fala” ze Szczepciem i Tońciem łączyła Polaków w śmiechu, koncerty symfoniczne w rytuale wspólnego doświadczenia kulturowego. Podczas II wojny światowej radio stało się narzędziem walki – od komunikatów konspiracyjnych po przekazy nadziei z Londynu. W PRL-u Radio Wolna Europa było oknem na świat i przestrzenią wolności, mimo usilnych prób zagłuszania.

Po wojnie Polskie Radio kontynuowało misję kulturalną i edukacyjną. W 1957 roku powstało legendarne Studio Eksperymentalne, jedno z nielicznych na świecie laboratoriów muzyki elektronicznej, w którym kompozytorzy tworzyli dzieła na styku sztuki i technologii. Program trzeci, który wystartował. w 1958 roku, szybko stał się kultowym medium dla młodzieży i studentów. Radio było nie tylko przekaźnikiem kultury – był jej współtwórcą.

Radio jako demokratyczne medium – globalny zasięg i lokalna intymność

Radio pozostaje jednym z najbardziej demokratycznych mediów na świecie. Według UNESCO dociera ono do miejsc, gdzie Internet nadal jest luksusem, a telewizja wymaga infrastruktury, której wiele społeczności po prostu nie ma. Radio działa na bateriach, nie wymaga umiejętności czytania, przebija się przez bariery geograficzne i ekonomiczne.

W kryzysach, od klęsk żywiołowych po pandemie, radio okazuje się medium ratunkowym. Podczas trzęsień ziemi, powodzi czy konfliktów zbrojnych, gdy inne systemy komunikacji przestają działać, fale radiowe wciąż docierają. Radio informuje, ostrzega, uspokaja, łączy ludzi odciętych od świata.

Jednocześnie radio zachowuje unikalna lokalność. Każda rozgłośnia buduje swoją wspólnotę słuchaczy, którzy dzielą język, kod kulturowy, poczucie przynależności. Radio lokalne, komercyjne czy publiczne, staje się głosem małej ojczyzny, przestrzenią debaty, miejscem, gdzie lokalne sprawy mają prawo wybrzmieć.

Podcasty, streaming i SI – radio w erze cyfrowej transformacji

Paradoks radia polega na tym, że im bardziej zmieniają się technologie, tym bardziej radio się umacnia. Podcastin, uznawany przez niektórych za „nowe radio”, w istocie kontynuuje radiową tradycję opowiadania przez dźwięk. Słuchowiska, reportaże, rozmowy – to wszystko, co radio robiło od dekad, dziś wraca w nowych formatach i na nowych platformach.

Polskie Radio od lat rozwija bogatą ofertę podcastów – od „Laboratorium zbrodni: przez „Kunstkamerę” po „Nowy wspaniały świat” Karoliny Korwin-Piotrowskiej. To radio on-demand(na żadanie), dostępne wtedy, gdy słuchacz ma na nie czas i ochotę. Ale to wciąż radio, oparte na głosie, na bezpośredniości, na relacji między nadawcą a odbiorcą.

Sztuczna inteligencja, która w 2026 roku staje się już nie tylko dodatkiem, ale integralną częścią infrastruktury cyfrowej, również znajduje miejsce w radiu. Algorytmy personalizują playlisty, pomagają w produkcji treści, analizują preferencje słuchaczy. Hasło tegorocznego Światowego Dnia Radia, proklamowane przez Radio Watykańskie, AI is a tool, not a voice (SI to narzędzie, a nie głos) idealnie oddaje tę zmianę. Technologia ma służyć, nie zastępować. Radio nadal opiera się na głosie człowieka, na autentyczności, na relacji. SI może pomóc w dotarciu do większej liczby słuchaczy, w lepszym dopasowaniu treści, w sprawnej produkcji, ale esencją radia pozostaje człowiek.

Od słuchowisk po festiwale

Przez całe stulecia radio było jednym z najważniejszych mecenasów kultury. Orkiestry radiowe, jak Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Warszawie, utrzymywały najwyższy poziom artystyczny i zapewniały słuchaczom dostęp do muzyki klasycznej bez konieczności wychodzenia z domu. Radio zamawiało utwory u kompozytorów, tworzyło słuchowiska, produkowało reportaże. Radio dawało i nadal daje przestrzeń literaturze, teatrowi, eksperymentowi.

Narodowe Centrum Kultury od lat współpracuje z rozgłośniami radiowymi, rozumiejąc, że radio jest nie tylko kanałem dystrybucji, ale pełnoprawnym partnerem kulturalnym. Wspólne audycje, jak np. „Spacer z Kulturą” w Polskim Radiu, czy „Dobre strony” w Radiu 357, to dowód na to, że radio wciąż pełno rolę przewodnika po świecie kultury, sztuki i literatury. To radio nie tylko jako przekaźnik informacji, ale jako kurator doświadczeń.

Radio jutra – między tradycją a innowacją

Co czeka radio w kolejnych dziesięcioleciach? Z pewnością będzie ono ewaluować. Już teraz widzimy, jak tradycyjne rozgłośnie rozszerzają swoją obecność na platformy streamingowe, jak radio internetowe zyskuje miliony słuchaczy na całym świecie. Ale pewne rzeczy pozostają niezmienne. Radio będzie nadal medium intymnym – głosem, który towarzyszy w samochodzie, w kuchni, podczas biegania. Radio będzie nadal budowało wspólnoty – lokalnie, narodowo i globalnie. Radio będzie nadal pobudzało wyobraźnie, bo sam dźwięk wymaga aktywnego współudziału w tworzeniu znaczeń.

Jak trafnie zauważają autorzy „Kultury Współczesnej”, radio „pozostaje wciąż jednym z najbardziej fascynujących fenomenów naszej cywilizacji. Jest zarazem skromne i potężne, archaiczne i przyszłościowe”. Ta paradoksalna natura sprawia, że radio nieustannie nas zaskakuje, że wciąż znajduje nowe zastosowania, nowe języki i nowe sposoby dotarcia do słuchaczy.

W Światowy Dzień Radia warto zatrzymać się na chwilę i posłuchać wybranej rozgłośni. Stulecie Polskiego Radia to tylko fragment naszej lokalnej historii. Od pierwszych transmisji Guglielmo Marconiego przez miliony rozgłośni na całym świecie, radio towarzyszyło ludzkości w wojnach i pokoju, w radości i żałobie, w wielkich przemianach i codzienności.

Radio trwa, radio inspiruje, radio łączy. I jak pokazuje jego historia oraz dynamiczny rozwój w erze cyfrowej, ma przed sobą przyszłość równie fascynującą, jak jego przeszłość.

Z okazji Światowego Dnia Radia i 100-lecia Polskiego Radia życzymy kolejnych lat pełnych dźwięków, które będą budowały mosty, otwierały umysły i łączyły ludzi ponad podziałami.