Kultura stanowi jeden z kluczowych fundamentów, na których opiera się rozwój współczesnych społeczeństw. Jej oddziaływanie wykracza daleko poza sferę czysto estetyczną – jest ona kluczowym katalizatorem procesów miastotwórczych, stymulatorem gospodarki oraz czynnikiem budującym więzi społeczne i poczucie tożsamości na poziomie lokalnym, regionalnym i ogólnokrajowym.

Jako Narodowe Centrum Kultury działamy głównie na poziomie lokalnym, bezpośrednio współpracując z samorządami, organizacjami pozarządowymi i twórcami w każdym zakątku Polski. To sieć tysięcy instytucji, organizacji pozarządowych, domów i centrów kultury, bibliotek. Konsekwentnie rozwijamy infrastrukturę domów, centrów i ośrodków kultury – miejsc, które stanowią serce lokalnego życia społecznego. Poprzez programy wspierające młodych artystów i artystki, animację kultury oraz nowoczesną edukację kulturową tworzymy warunki do rozwoju kapitału kulturowego i symbolicznego oraz kultury narodowej w Polsce. Naszym celem jest kształtowanie dojrzałej, krytycznej, czytającej i rozumiejącej wspólne kody kulturowe wspólnoty, która z pełnym szacunkiem odnosi się do artystów i twórców jako współtwórców polskiej wyobraźni narodowej.

Sukces i siła tak rozumianego sektora kultury zależą bezpośrednio od kondycji, stabilności i bezpieczeństwa tworzących go ludzi – artystów, twórczyń, animatorów oraz pracowników zaplecza kreatywnego. Jako instytucja, której misją jest wspieranie i wzmacnianie roli kultury w rozwoju społecznym i gospodarczym, Narodowe Centrum Kultury odnosi się do debaty wokół systemowych rozwiązań prawnych mających na celu uregulowanie sytuacji socjalnej osób wykonujących zawody artystyczne. To przypomnienie o podstawowych zasadach solidaryzmu społecznego oraz wyraz troski o trwałość polskiej kultury narodowej w całej jej współczesnej różnorodności i złożoności branżowej.

Diagnoza naukowa i dane makroekonomiczne

Konieczność uregulowania sytuacji socjalnej środowiska twórczego znajduje pełne oparcie w rzetelnych danych makroekonomicznych i socjologicznych. Przemysły kultury i kreatywne nie są obciążeniem dla budżetu, lecz dynamiczną gałęzią nowoczesnej gospodarki. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) oraz analiz rynkowych, sektor ten skupia w Polsce ponad 140 tysięcy podmiotów, generując blisko 60 miliardów złotych wartości dodanej brutto i zapewniając miejsca pracy dla setek tysięcy osób.

Z drugiej strony, specyfika pracy w kulturze – oparta na projektowości, sezonowości i nieregularnych przychodach – rodzi ogromną niestabilność życiową. Kluczowe i najbardziej kompleksowe w tym obszarze badania zespołu prof. Doroty Ilczuk (projekt „Policzone, policzeni”) jednoznacznie obnażają strukturalne luki polskiego systemu ochrony socjalnej:

• środowisko artystyczne w Polsce liczy ok. 64 tysiące aktywnie pracujących osób,
• aż 69% artystów osiąga przychody poniżej średniej krajowej, a blisko 30% zarabia poniżej minimalnego wynagrodzenia,
• zaledwie 11% twórców posiada stabilną umowę o pracę, podczas gdy co dziesiąty artysta funkcjonuje całkowicie poza systemem ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych.

W miesiącach przestoju, gdy brakuje zleceń, sztywne minimalne składki na ubezpieczenia społeczne stają się dla większości twórców barierą nie do przejścia. Prowadzi to bezpośrednio do zjawiska wykluczenia socjalnego oraz narastania problemu przyszłego ubóstwa emerytalnego.

Wieloletnie postulaty środowiskowe i samorządowe

Prace nad włączeniem artystów zawodowych do powszechnego systemu zabezpieczeń nie są zjawiskiem nowym ani koniunkturalnym. Stanowią one realizację wieloletnią, wypracowaną ponad podziałami dążą samego środowiska, instytucji publicznych i samorządów. Idea ta rodziła się i dojrzewała podczas kluczowych wydarzeń społeczno-kulturalnych ostatnich dekad:

• wyrosła bezpośrednio z postulatów ruchu Obywatele Kultury i zawartego w 2011 roku Paktu dla Kultury,
• była przedmiotem głębokich analiz oraz rezolucji kolejnych Kongresów Kultury Polskiej w 2009, 2016 oraz 2024 roku,
• stanowiła fundament wniosków wypracowanych przez liczne krajowe organizacje społeczne, stowarzyszenia twórcze i związki zawodowe zrzeszające profesjonalistów z różnych dziedzin sztuki,
• była aktywnie podnoszona przez stronę samorządową, w tym przez miasta zrzeszone w Koalicji Miast dla Kultury, które na co dzień odpowiadają za kreowanie polityki kulturalnej blisko obywateli i dostrzegają, jak brak stabilizacji twórców uderza w lokalne rynki i tkankę miejską.

Perspektywa międzynarodowa

Proponowane rozwiązania nie są eksperymentem, lecz adaptacją sprawdzonych i efektywnych wzorców międzynarodowych. Doświadczenia innych państw europejskich pokazują, że stabilizacja socjalna artystów przynosi wymierne korzyści całemu społeczeństwu.

Najlepszym przykładem jest funkcjonujący z sukcesem od dekad niemiecki system Künstlersozialkasse (KSK), oparty na unikalnym modelu współfinansowania składek emerytalnych, rentowych i zdrowotnych artystów przez państwo oraz podmioty komercyjne korzystające z owoców ich pracy. Podobne formy osłon socjalnych, systemów dedykowanych stypendiów czy wyrównań w okresach przestoju (jak francuski system intermittents du spectacle) z powodzeniem chronią rynki kulturalne przed kryzysami i odpływem talentów do innych branż. Systemowe wsparcie jest wprost rekomendowane przez Parlament Europejski, który w swoich rezolucjach wzywa kraje członkowskie do stworzenia stabilnych ram poprawiających warunki zawodowe pracowników sektora kultury.

Apel o merytoryczną debatę i monitoring

Narodowe Centrum Kultury apeluje do wszystkich stron dyskursu publicznego o rzetelną, merytoryczną debatę, wolną od języka podziałów, uproszczeń i populizmu. Dojrzałość społeczna i odpowiedzialność za państwo mierzy się zdolnością do rozmawiania na poziomie argumentów prawnych, ekonomicznych i socjologicznych, a nie emocjonalnych haseł.

Jako instytucja dysponująca bogatym zapleczem analitycznym, w tym strukturami Narodowego Obserwatorium Kultury, posiadamy pełne instrumentarium badawcze oraz kompleksowe materiały pozwalające monitorować przemiany na rynku zawodowym artystów, dynamikę uczestnictwa w kulturze oraz funkcjonowanie tego złożonego ekosystemu.

Dapatrując się w projektowanych zmianach szansy na wzmocnienie całej tkanki społecznej, jako instytucja ekspercka nie tylko przyłączamy się do szerokiej koalicji wspierającej wypracowanie stabilnych regulacji prawnych w tym zakresie, ale deklarujemy pełną gotowość do stałego prowadzenia monitoringu skutków społeczno-gospodarczych nowej ustawy. Śledzenie oddziaływania tych przepisów w praktyce pozwoli na bieżąco optymalizować system z myślą o przyszłych, długofalowych efektach dla polskiej kultury.

Konkluzja

Wprowadzenie przejrzystych, stabilnych i godnych mechanizmów zabezpieczenia socjalnego dla osób o nieregularnych i niskich dochodach z pracy twórczej to inwestycja w przyszłość. Bezpieczeństwo socjalne twórców jest bowiem elementarnym warunkiem ciągłości ich pracy, a tym samym – warunkiem zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego naszego kraju.

Narodowe Centrum Kultury jednoznacznie wspiera wszelkie merytoryczne działania zmierzające do ustawowego uregulowania tej kwestii. Ucywilizowanie warunków pracy twórców decydujących o formacie współczesnej kultury narodowej to krok ku nowoczesnemu państwu, które dostrzega w kulturze nie koszt, lecz kluczowy kapitał rozwojowy.