Ustawienia i wyszukiwarka
Polska Stolica Kultury – dodatek specjalny do „Rzeczpospolitej”
Wraz z redakcją dziennika „Rzeczpospolita” przygotowaliśmy dodatek specjalny poświęcony Polskim Stolicom Kultury. W publikacji analizujemy mechanizmy stojące za koncepcją narodowych stolic kultury oraz ich wpływ na politykę publiczną, rozwój miast i wzmacnianie lokalnej tożsamości.
Wokół tych zagadnień koncentruje się dyskusja ekspertów i praktyków, którzy na łamach numeru omawiają m.in. dojrzały model włoski na przykładzie Bergamo i Brescii oraz inaugurację polskiego programu w Bielsku-Białej, pierwszej Polskiej Stolicy Kultury w 2026 roku.
Poniżej publikujemy artykuł dr Joanny Orlik, zastępczyni dyrektora Narodowego Centrum Kultury. Pełna wersja całego dodatku jest dostępna do pobrania.
Bielsko-Biała, czyli nowe myślenie o roli kultury
W ostatnich latach coraz wyraźniej postrzegana wyłącznie jako obszar wydarzeń artystycznych. Staje się sposobem myślenia o rozwoju miast, budowaniu wspólnoty i wzmacnianiu lokalnej tożsamości. Jednym z najciekawszych przejawów tego procesu są programy narodowych stolic kultury, które w wielu krajach Europy zyskały rangę realnego instrumentu polityki publicznej.
Narodowe stolice kultury są naturalnym rozwinięciem idei Europejskiej Stolicy Kultury, ale jednocześnie odpowiadają na inne potrzeby, bliższe codzienności mieszkańców, bardziej osadzone w lokalnych kontekstach. W odróżnieniu od dużych, wieloletnich programów międzynarodowych inicjatywy narodowe pozwalają działać bliżej mieszkańców i szybciej reagować na lokalne potrzeby. To właśnie ta skala stwarza przestrzeń do eksperymentowania, testowania nowych modeli współpracy oraz budowania strategii rozwojowych opartych na kulturze i rzeczywiście odpowiadających na potencjał oraz wyzwania konkretnych miast.
Również Polska włącza się w ten proces w sposób systemowy. Rok 2026 jest przełomowy pod tym względem. Bielsko-Biała jako pierwsza Polska Stolica Kultury nie tylko inauguruje nowy program kulturalny, ale przede wszystkim otwiera nowy sposób myślenia o roli kultury. To początek drogi, która w najbliższych latach będzie rozwijana przez kolejne miasta. Katowice i Kołobrzeg będą tę ideę współtworzyć i rozwijać przez kolejne dwa lata. Już dziś widać, że nie jest to jednorazowe działanie, lecz długofalowy proces, którego efekty wykroczą daleko poza symboliczny rok posiadania tytułu stolicy kultury.
Inspiracji dla tego myślenia dostarczają doświadczenia innych krajów, w szczególności Włoch. Tam program narodowej stolicy kultury funkcjonuje jako spójny i coroczny mechanizm, mobilizujący dziesiątki miast do pracy strategicznej. Kluczowe jest to, że znaczenie ma nie tylko wybór laureata. Równie istotny jest sam proces aplikowania, który angażuje lokalne społeczności, buduje kompetencje i skłania do długofalowego planowania. Rok tytułowy staje się w tym ujęciu kulminacją znacznie szerszego procesu, a nie jego celem. Coroczny wybór miasta, szeroki udział samorządów oraz połączenie celów kulturalnych, społecznych i rozwojowych sprawiają, że inicjatywa ta działa jak katalizator zmiany. Mobilizuje do refleksji strategicznej i buduje kompetencje, które pozostają na długo po zakończeniu konkursu.
Ważnym aspektem, który wyraźnie widać w dojrzałych programach narodowych stolic, jest tworzenie sieci współpracy między miastami. Laureaci i finaliści konkursów pozostają w kontakcie, wymieniają się doświadczeniami, uczą się od siebie. Dzięki temu powstaje coś więcej niż zbiór pojedynczych projektów. Rodzi się wspólnota praktyki, która wzmacnia cały system.
W Polsce również zmierzamy w tym kierunku. Program Polskich Stolic Kultury, rozwijany przez Narodowe Centrum Kultury, od początku zakłada budowanie relacji między miastami oraz tworzenie przestrzeni do wymiany wiedzy. Ten sposób myślenia jest nam szczególnie bliski. Dostrzegamy, że rok tytułowy nie jest celem samym w sobie, lecz ukoronowaniem dłuższego procesu. W tym sensie kultura staje się narzędziem regeneracji i rozwoju, a nie wyłącznie serią wydarzeń.
Jednym z narzędzi tej współpracy będzie Festiwal Wędrujący PSK, inicjatywa łącząca kolejne miasta i umożliwiająca przepływ artystów, idei, kompetencji oraz doświadczeń. Równie ważne są momenty symboliczne, takie jak na przykład coroczna ceremonia przekazania tytułu, które podkreślają ciągłość programu i wzmacniają jego wspólnotowy wymiar.
Narodowe stolice kultury wykraczają obecnie poza standardowe ramy programu czy konkursu. To wielowymiarowe zjawisko i narzędzie, które pozwala miastom opowiadać o sobie na nowo. Pozwala budować relacje i projektować rozwój w sposób odpowiedzialny i długofalowy. Ich siła polega na autentyczności ludzi, miejsc, codziennych doświadczeń, a także na zdolności do przekraczania lokalności poprzez współpracę i wymianę.
W tej publikacji chcemy pokazać różne odsłony tego zjawiska. Przyglądamy się doświadczeniu włoskiemu zarówno w wymiarze systemowym, jak i poprzez konkretną historię miast Bergamo i Brescia, które wspólnie podjęły rolę stolicy kultury w szczególnym momencie odbudowy po popandemicznym kryzysie. Z równą uwagą patrzymy jednak na Bielsko-Białą jako pierwszą Polską Stolicę Kultury, która przeciera szlak kolejnym miastom i testuje rozwiązania, z których będziemy korzystać w przyszłości.
Ta publikacja jest zaproszeniem do nowego spojrzenia na opowieść o miastach, które świadomie i odpowiedzialnie poprzez kulturę kształtują swoją pozycję we współ- czesnym świecie. To zaproszenie do rozmowy o tym, jak chcemy ten potencjał wykorzystywać dziś i w przyszłości.
dr Joanna Orlik, zastępczyni dyrektora NCK
Pełny dodatek do pobrania
Artykuł dr Joanny Orlik stanowi wprowadzenie do szerszych analiz zawartych w publikacji. W pełnym wydaniu znajdziesz m.in. rozmowę z prezydentem Bielska-Białej, Jarosławem Klimaszewskim, na temat strategii rozwoju miasta poprzez kulturę oraz wywiad z Francescą Bertoglio, szefową programu Bergamo Brescia, o wdrażaniu długofalowych planów strategicznych i budowaniu partnerstw.
