Proponowane rozwiązania mają zachęcać do wieloletniego wspierania kultury, rozwijania darowizn, mecenatu rzeczowego i kompetencyjnego oraz nowych form współpracy między instytucjami publicznymi, przedsiębiorcami i obywatelami. Ich celem jest uzupełnianie i poszerzanie dostępu lokalnych społeczności do kultury oraz rozwój instytucji oraz organizacji kulturalnych w całym kraju. 

Raport nawiązuje do wieloletnich starań o stworzenie w Polsce kompleksowych regulacji dotyczących mecenatu. Inspiracją są doświadczenia państw europejskich, między innymi Francji, Włoch, Hiszpanii, Czech i krajów skandynawskich. Rozpoczynające się konsultacje mają pozwolić wypracować rozwiązania dostosowane do polskich warunków, potrzeb społecznych i możliwości gospodarczych. 

Wspólna kultura jako inwestycja w rozwój Polski 

Kultura wytwarza w Polsce 63,2 mld zł wartości dodanej brutto rocznie, odpowiadając za 2,8% krajowej gospodarki. To potencjał porównywalny z rolnictwem, zbliżony do energetyki i wyższy niż w przypadku górnictwa. Jej znaczenie wykracza jednak daleko poza ekonomię. Kultura buduje więzi społeczne, zaufanie, kreatywność, wzmacnia lokalne wspólnoty i zwiększa odporność społeczeństwa na kryzysy. 

Jednocześnie diagnozy sektora wskazują na potrzebę wzmocnienia stabilności finansowej organizacji kulturalnych i wyrównywania szans w dostępie do kultury. Z badania „III sektor w kulturze”, przeprowadzonego przez Badania i Działania na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i opublikowanego również przez Narodowe Centrum Kultury, wynika, że 81% organizacji nie posiada rezerw pozwalających na funkcjonowanie dłużej niż trzy miesiące, a połowa dysponuje rocznym budżetem nieprzekraczającym 50 tys. zł. Podobne wyzwania dotyczące płynności finansowej i zależności od krótkoterminowego finansowania projektowego wskazują diagnozy wykorzystywane przez Narodowy Instytut Wolności. 

Rozwój mecenatu może pomóc organizacjom przechodzić od finansowania pojedynczych wydarzeń do budowania trwałych podstaw działalności: wieloletnich partnerstw, rezerw finansowych, inwestycji w ludzi i infrastrukturę. Szczególnie ważne jest otwarcie tych możliwości przed mniejszymi instytucjami, niezależnymi twórcami i organizacjami działającymi poza największymi ośrodkami. 

Potencjał pozostaje znaczący. Z odliczenia darowizn korzysta około 1% podatników CIT, a wśród trzydziestu organizacji uzyskujących najwyższe wpływy z mechanizmu 1,5% PIT nie ma podmiotu, którego głównym celem jest kultura lub dziedzictwo narodowe. Nowe instrumenty mogą zachęcić większą liczbę obywateli i przedsiębiorców do regularnego wspierania kultury oraz budowania trwałych relacji ze społecznościami lokalnymi. 

„Polska osiągnęła poziom rozwoju gospodarczego, który uzasadnia zmianę sposobu myślenia o finansowaniu kultury. Zaangażowanie biznesu i obywateli to nie filantropia, lecz strategiczna inwestycja w kapitał społeczny, innowacyjność gospodarki i naszą międzynarodową rozpoznawalność. Rozpoczynające się konsultacje to zaproszenie do wspólnego wypracowania stabilnych przepisów, które odnowią wielką polską tradycję mecenatu” – podkreśla Małgorzata Kidawa-Błońska, Marszałek Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, pod której patronatem honorowym powstał raport. 

Siedem propozycji dla przyszłości polskiej kultury 

Raport otwarcia przedstawia siedem kierunków zmian prawnych i podatkowych. Ich wspólnym celem jest zwiększenie możliwości społecznego inwestowania w kulturę, lepsze wykorzystanie istniejących zasobów i stworzenie zachęt do długoterminowego zaangażowania. 

1. Więcej stypendiów dla artystów i młodych talentów. Zrównanie zasad opodatkowania stypendiów artystycznych z preferencyjnymi rozwiązaniami dotyczącymi stypendiów naukowych i sportowych mogłoby zachęcić mecenasów do wspierania edukacji artystycznej, rozwoju talentów i twórczości kolejnych pokoleń. 

2. Nowe życie zabytków dzięki partnerstwu publiczno-prywatnemu. Przejrzyste zasady współpracy oraz możliwość inicjowania projektów przez podmioty prywatne mogłyby ułatwić rewitalizację historycznych obiektów i nadawanie im nowych funkcji. Zabytki i niewykorzystane przestrzenie mogłyby częściej stawać się muzeami, centrami kultury i miejscami spotkań mieszkańców. 

3. Społeczna dywidenda — dodatkowe środki na kulturę. Proponowany mechanizm umożliwiałby przeznaczanie części dodatnich efektów ekonomicznych określonych ugód dotyczących zamówień publicznych na cele kulturalne. Pozwoliłoby to kierować dodatkowe zasoby na przedsięwzięcia służące dobru wspólnemu. 

4. Silniejsza obecność polskiej sztuki na świecie. Aktualizacja przepisów dotyczących czasowego wywozu dzieł sztuki, waloryzacja progów wartości i wieku zabytków oraz wprowadzenie kategorii „wywozu promocyjnego” mogłyby ułatwić organizację wystaw międzynarodowych i współpracę z zagranicznymi muzeami. To szansa na szerszą obecność polskich artystów i kolekcji w międzynarodowym obiegu kultury. 

5. Więcej przestrzeni kultury dostępnych dla mieszkańców. Preferencje w podatku od nieruchomości mogłyby zachęcać prywatnych właścicieli do udostępniania budynków i kolekcji na cele publicznej działalności kulturalnej. Sprzyjałoby to powstawaniu nowych galerii, miejsc spotkań, warsztatów i inicjatyw lokalnych, także w mniejszych miejscowościach. 

6. Silniejsze zachęty dla darczyńców i przedsiębiorców. Raport proponuje możliwość odliczenia w PIT i CIT 150% kwalifikowanych wydatków na kulturę, do wysokości 30% dochodu i maksymalnie 1 mln zł rocznie, wzorem innych rozwiązań europejskich. Preferencje mogłyby obejmować wsparcie finansowe, rzeczowe i kompetencyjne, a także określone wydatki na uczestnictwo w kulturze i edukację kulturalną. Celem jest upowszechnienie mecenatu również wśród małych i średnich przedsiębiorstw oraz indywidualnych darczyńców. 

7. Bardziej dostępna kultura i konkurencyjny rynek sztuki. Propozycja 5-procentowej stawki VAT dla określonych kategorii obrotu dziełami sztuki, antykami i przedmiotami kolekcjonerskimi oraz wybranych usług kulturalnych mogłaby wspierać rozwój rynku sztuki i sprzyjać większej dostępności oferty kulturalnej. Efektem miałaby by być większa konkurencyjność polskiej sztuki w europejskim obiegu.  

Wszystkie rozwiązania będą przedmiotem konsultacji oraz dalszych analiz prawnych, podatkowych i finansowych. Raport nie jest gotowym projektem ustawy, lecz punktem wyjścia do wspólnego wypracowania jej założeń. 

Finansowanie publiczne pozostaje fundamentem 

Nowe instrumenty mogą poszerzyć możliwości działania instytucji, ułatwić wieloletnie planowanie, wspierać lokalną przedsiębiorczość i zwiększać udział obywateli w życiu kulturalnym. 

„Stabilne finansowanie publiczne pozostaje fundamentem polityki kulturalnej państwa. Mecenat prywatny i społeczny powinien ten system wzmacniać. Kontynuujemy szeroki proces konsultacyjny, aby wraz ze środowiskami twórczymi, biznesem i samorządami wypracować optymalny kształt rozwiązań prawnych. Wspólna kultura to także tworzenie systemu, w którym coraz więcej osób może uczestniczyć w jej rozwoju i współtworzyć jej przyszłość.” — wskazuje Marta Cienkowska, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, patronka Raportu otwarcia. 

Szerokie partnerstwo na rzecz nowej umowy społecznej 

Siłą inicjatywy jest współpraca środowisk, które wspólnie poszukują rozwiązań systemowych dla kultury. W prace nad założeniami włączyli się przedstawiciele i eksperci Narodowego Centrum Kultury, UN Global Compact Network Poland, Pracodawców RP, Konfederacji Lewiatan, Polskiej Rady Biznesu, Akademii Leona Koźmińskiego, Szkoły Głównej Handlowej, Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina, Forum Mecenasów i Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, środowiska prawniczego, w tym KPMG, Domański Zakrzewski Palinka, Brudkiewicz, Suchecka s.k.a. i Graś i Wspólnicy oraz instytucji kultury oraz organizacji pozarządowych z całej Polski.  

Współpraca łączy perspektywę instytucji publicznych, odpowiedzialnego biznesu, organizacji społecznych, nauki i praktyków prawa. Proponowane rozwiązania mają służyć całemu ekosystemowi kultury — od dużych instytucji i kolekcji po niewielkie organizacje lokalne. Istotne jest także rozwijanie mecenatu kompetencyjnego i rzeczowego, w którym przedsiębiorcy mogą dzielić się nie tylko środkami finansowymi, lecz również wiedzą, doświadczeniem, usługami i przestrzenią. 

„Nie ma zrównoważonego rozwoju bez kultury. To ona buduje zaufanie, kapitał społeczny i zdolność do innowacji. Rozwój gospodarczy Polski powinien przekładać się również na większą odpowiedzialność za dobro wspólne. Chcemy, aby prywatny mecenat, uzupełniając finansowanie publiczne, pomagał tworzyć trwałe instytucje, wzmacniać lokalne społeczności i rozwijać talenty. Raport otwiera debatę o nowej umowie społecznej na rzecz kultury — o współpracy państwa, biznesu i obywateli, której efekty będą służyć kolejnym pokoleniom” — podkreślają Robert Piaskowski, Dyrektor Narodowego Centrum Kultury, oraz Kamil Wyszkowski, Dyrektor Wykonawczy UN Global Compact Network Poland. 

Od Ossolineum do ogólnopolskiego dialogu 

Wybór Zakładu Narodowego im. Ossolińskich na miejsce prezentacji raportu ma szczególną wymowę.  

„Historia Ossolineum pokazuje, że mecenat może być czymś znacznie więcej niż wsparciem pojedynczego przedsięwzięcia. Dzięki wizji i odpowiedzialności Józefa Maksymiliana Ossolińskiego powstała instytucja, która od ponad dwóch stuleci służy polskiej kulturze, nauce i pamięci narodowej. Dziś potrzebujemy rozwiązań, które pozwolą podobnym inicjatywom rozwijać się w nowych warunkach — zachęcą do długofalowego zaangażowania, budowania trwałych instytucji i dzielenia się zasobami na rzecz dobra wspólnego. Cieszę się, że właśnie w Ossolineum rozpoczyna się ta ważna rozmowa o przyszłości polskiego mecenatu” — podkreśla Łukasz Kamiński, Dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, partnera II Forum Mecenatu Kultury. 

Raport otwarcia jest kolejnym etapem rozmów prowadzonych w środowiskach kultury, przedsiębiorców, samorządów i organizacji społecznych. Dyskusje o przyszłości mecenatu toczyły się zarówno podczas dużych spotkań gospodarczych, między innymi Europejskiego Forum Nowych Idei, Europejskiego Kongresu Gospodarczego i Forum Ekonomicznego w Karpaczu, jak i w mniejszych miejscowościach m.in. Dobrodzieniu, Goleniowie, Bogdańcu, Rozbarku, Szczebrzeszynie, Ostrowie Świętokrzyskim. To właśnie tam szczególnie wyraźnie widać znaczenie lokalnego zaangażowania, społecznej odpowiedzialności i trwałych partnerstw na rzecz kultury. 

Narodowe Centrum Kultury prowadzi dialog społeczny, do którego zapraszane są środowiska twórcze, organizacje pozarządowe, instytucje kultury, samorządy, przedsiębiorcy, uczelnie, eksperci i wszyscy zainteresowani przyszłością społecznego finansowania kultury. 

Celem jest wypracowanie możliwie szeroko uzgodnionych rekomendacji, które będą mogły stać się podstawą dalszych prac legislacyjnych. Polska ma dziś szansę wykorzystać swój potencjał gospodarczy i obywatelski do stworzenia nowoczesnego systemu mecenatu — wspierającego kulturę w całym kraju, wzmacniającego lokalne wspólnoty i pozwalającego budować instytucje służące kolejnym pokoleniom.