Raport powstał w ramach działalności Narodowego Obserwatorium Kultury (NOK) na potrzeby prac nad strategicznymi kierunkami polityki kulturalnej państwa. Po raz pierwszy w jednym opracowaniu zebrano i zintegrowano unikalne dane, którymi dysponują wyspecjalizowane narodowe instytuty – od muzealnictwa, teatru i muzyki, przez rynek książki, dziedzictwo, kino i sztuki wizualne, po taniec, przemysły kreatywne oraz obecność polskiej kultury za granicą.

Kultura jako motor rozwoju 

Kluczowym wnioskiem płynącym z Diagnozy jest zmiana w postrzeganiu kultury w państwowych dokumentach strategicznych, m.in. Koncepcji Rozwoju Kraju 2050 (KRK 2050). Kultura przestaje być traktowana jako odizolowany sektor, a staje się horyzontalną osnową rozwoju – czynnikiem budującym spójność społeczną, jakość życia,  poczucie tożsamości oraz odporność na kryzysy.

 – Diagnoza, którą oddajemy w ręce opinii publicznej, kadr kultury, samorządowców i decydentów, pokazuje ogromną siłę adaptacyjną i społeczne znaczenie polskiej kultury, ale także bariery systemowe, które ograniczają jej rozwój. W ramach Narodowego Obserwatorium Kultury chcemy dostarczać rzetelną, zintegrowaną wiedzę, która będzie podstawą odpowiedzialnych decyzji, długofalowej polityki kulturalnej i projakościowych reform. Polska kultura ma ogromny potencjał rozwojowy, ale potrzebuje stabilnych, nowoczesnych ram działania, odpowiadających na wyzwania współczesności – podkreśla Robert Piaskowski, dyrektor Narodowego Centrum Kultury.

Najważniejsze wnioski z raportu: Pamięć, Rozwój, Odporność

Analiza poszczególnych obszarów została oparta na trzech filarach strategicznych: Pamięci, Rozwoju i Odporności. Wśród najważniejszych ustaleń Diagnozy można wymienić następujące wnioski:

• Wyraźny wzrost frekwencji w muzeach i stabilizacja kin: Muzea zanotowały spektakularny wzrost liczby zwiedzających o 178,1% (o 29,6 mln osób) w ciągu 5 lat, osiągając poziom ponad 44,4 mln odwiedzin rocznie. Z kolei frekwencja kinowa skutecznie się odbudowuje, osiągając stabilny poziom 40–50 mln sprzedanych biletów rocznie.
• Istotność społeczna bibliotek i edukacji: Ponad 7,5 tys. bibliotek publicznych (obsługujących 8,4 mln użytkowników) tworzy najgęstszą infrastrukturę społeczną w kraju. Biblioteki i lokalne domy kultury umacniają swoją bezcenną rolę integracyjną i solidarnościową.
• Sukces cyfryzacji i powszechność muzyki: Słuchanie muzyki deklaruje aż 84% Polaków. Międzynarodowy Konkurs Chopinowski zdobył pozycję lidera wydarzeń kulturalnych w kraju (35,6% wskazań i 96,3% rozpoznawalności), gromadząc masową, cyfrową widownię dzięki otwartym transmisjom online.
• Siła gospodarcza przemysłów kreatywnych: Sektor gier wideo w Polsce generuje przychody przekraczające 1 mld euro rocznie, a rynek nagrań muzycznych rośnie w tempie 14,2% rocznie, zbliżając się do poziomu 1 mld zł.
• Ambicje III sektora: Organizacje pozarządowe zajmujące się głównie kulturą i sztuką, stanowią 13% polskiego sektora NGO, a aż 45% z nich planuje zwiększenie skali działań w ciągu najbliższych 3 lat.
• Dostępność jako standard: Aż 85,9% zbadanych muzeów organizuje wydarzenia w przestrzeniach wolnych od barier architektonicznych, co potwierdza przechodzenie sektora na społeczny model niepełnosprawności.

Wyzwania systemowe: Zarządzanie, koordynacja i ramy prawne

Obok jednoznacznie pozytywnych trendów rozwojowych Diagnoza precyzyjnie identyfikuje luki strukturalne. Do najważniejszych wyzwań należy silne uzależnienie sektora od budżetów samorządowych (JST finansują 68% publicznych wydatków na kulturę) oraz potrzeba wzmocnienia koordynacji działań między szczeblem rządowym a samorządowym.

Dokument wskazuje również na potrzebę dostosowania obowiązujących regulacji prawnych dotyczących prowadzenia działalności kulturalnej, które wypracowano ponad trzy dekady temu – w latach 90. XX wieku. Nie przystają one w pełni do współczesnych, dynamicznych praktyk zarządzania, co uzasadnia podejmowane obecnie prace legislacyjne nad nowelizacją ustaw. Osobnym wyzwaniem pozostaje niestabilność socjalno-bytowa twórców i artystów oraz potrzeba wzmocnienia instytucjonalnego takich dziedzin jak taniec czy rynek książki.

 – Mamy nadzieję, że opracowany dokument nie tylko usprawni pracę nad strategią rozwoju kultury oraz jej poszczególnych obszarów, lecz także umożliwi przepływ wiedzy między podmiotami działającymi w tym polu. Liczymy, że ułatwi dyskusję nad możliwymi i pożądanymi kierunkami rozwoju kultury, jej instytucji oraz ludzi, którzy się nią zajmują. – tłumaczy dr Joanna Orlik, Zastępczyni Dyrektora NCK i autorka koncepcji Diagnozy.

Społeczne finansowanie kultury

Diagnoza wskazuje również na potrzebę dywersyfikacji źródeł finansowania kultury oraz budowania stabilniejszych warunków jej rozwoju. Aż 58% badanych organizacji pozarządowych działających w kulturze nie posiada rezerw finansowych, a jedynie 13% dysponuje kapitałem żelaznym. Jednocześnie 78% organizacji korzysta z darowizn prywatnych, co pokazuje potencjał społecznego zaangażowania w kulturę. Narodowe Centrum Kultury, we współpracy z United Nations Global Compact Network Poland (UNGC), organizacjami pracodawców, uczelniami i środowiskiem społecznym, prowadzi równolegle prace nad nowoczesną architekturą mecenatu i rozwojem różnorodnych form społecznego finansowania kultury. Obejmują one m.in. zachęty podatkowe, kapitały żelazne, mikromecenat, crowdfunding, programy członkowskie oraz mechanizmy współfinansowania przedsięwzięć kulturalnych. Powstaje także odrębny raport poświęcony tym zagadnieniom, którego celem jest wypracowanie rekomendacji dla rozwiązań prawnych, finansowych i instytucjonalnych. To ważny krok w kierunku budowania nowoczesnego ekosystemu finansowania kultury, opartego na współpracy państwa, samorządów, przedsiębiorców, darczyńców i społeczeństwa obywatelskiego.

O publikacji i dalszych krokach

W przygotowaniu raportu uczestniczyli eksperci z MKiDN, GUS oraz instytucji branżowych: Narodowego Instytutu Muzeów, Narodowego Instytutu Dziedzictwa, Międzynarodowego Centrum Kultury, Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego, Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca, Biblioteki Narodowej, Instytutu Książki, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, Instytutu Przemysłów Kreatywnych oraz Instytutu Adama Mickiewicza.

Pilotażowa wersja raportu jest już bezpłatnie dostępna do pobrania na stronie NCK. 

Z końcem 2026 roku ukaże się pełna wersja Diagnozy, rozszerzona o opracowania przekrojowe dotyczące m.in. wynagrodzeń kadr kultury, modeli finansowania, edukacji kulturalnej, sytuacji socjalnej artystów oraz praktyk uczestnictwa.