Ekspozycja obejmuje wybór 56 projektów scenograficznych Krystyny Zachwatowicz-Wajdy.  Oryginalne projekty scenografii, kostiumy i fotografie spektakli ukazują ponad siedem dekad dorobku artystycznego współtwórczyni najważniejszych realizacji teatralnych i filmowych drugiej połowy XX wieku.

Profesor Krystyna Zachwatowicz-Wajda to postać wyjątkowa. Znakomita scenografka o unikalnej wrażliwości, współautorka dzieł, które od dekad kształtują polską wyobraźnię, a także artystyczna i życiowa partnerka Andrzeja Wajdy. Jej powstańcza przeszłość oraz późniejsze zaangażowanie w działania opozycyjne są świadectwem niezwykłej odwagi i wierności wartościom – zarówno wyrażanych w sztuce, jak i w życiu publicznym. Krystyna Zachwatowicz była zawsze obecna w życiu naszej zbiorowości, dlatego cieszę się, że w Kordegardzie – wspólnie z Muzeum Manggha i Muzeum Śląskim – oddajemy głos istotnemu fragmentowi jej ogromnej teatralnej i pozateatralnej wyobraźni. W Roku100.lecia urodzin Andrzeja Wajdy przypominamy autonomiczną twórczość oraz niezwykłą opowieść Artystki o wartościach, które budowały jej światy, ale także ciągłość polskiej kultury - podkreśla Robert Piaskowski, dyrektor Narodowego Centrum Kultury

Narrację rozpoczynają wyróżnione inscenizacje dramatów Williama Shakespeare’a: „Król Lear”, „Jak wam się podoba” i „Sen nocy letniej”. W centrum umieszczono przykłady spektakli interpretujących teksty arcydzieł literatury XIX i XX wieku: „Nie-Boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego, „Wesela” i „Nocy listopadowej” Stanisława Wyspiańskiego, „Matki” Stanisława Ignacego Witkiewicza, „Ślubu” Witolda Gombrowicza oraz „Sprawy Dantona” Stanisławy Przybyszewskiej. Są to realizacje teatralne z lat 60. i 70. ubiegłego stulecia, które definiują zarówno warsztat artystyczny Krystyny Zachwatowicz-Wajdy, jak i przywołują obecne w jej sztuce i skutecznie zakamuflowane przed cenzurą komentarze do ówczesnej sytuacji w Polsce.

Rok Andrzeja Wajdy przynosi również ważne rocznice w twórczej biografii Krystyny Zachwatowicz-Wajdy. Mija bowiem 55 lat od ich pierwszego spotkania i pierwszej wspólnej pracy – nad Biesami Dostojewskiego w krakowskim Starym Teatrze. To właśnie ta praca związała ich ze sobą na całe życie. Mija także 70 lat od spotkania Krystyny Zachwatowicz z Tadeuszem Kantorem i jej wejścia do kręgu artystów tworzących teatr Cricot 2. Jak sama wspominała w jednym z wywiadów, przez bardzo długi czas szukała tego, co naprawdę chciałaby w życiu robić. To właśnie Kantor skierował ją ku scenografii. Dzięki niemu dwie jej wielkie pasje – artystyczna i głęboko humanistyczna – zbiegły się w jednym nurcie twórczości. Tak narodził się teatr Krystyny Zachwatowicz-Wajdy. Teatr w pełni autorski, choć powstający w dialogu z największymi twórcami polskiej sceny. Teatr – jak można się na tej wystawie przekonać – tak wyraźnie obecny nawet wtedy, gdy kurtyna już dawno opadła - mówi dr. Łukasz Galusek, dyrektor Muzeum Śląskiego w Katowicach

Artystka współpracowała z wieloma wybitnymi reżyserami, którzy myśleli o teatrze w sposób totalny, obejmujący całość przestrzeni dzieła scenicznego. Wystawa scenografii Krystyny Zachwatowicz przywołuje dokonania Jerzego Jarockiego, Jerzego Krasowskiego, Zygmunta Hübnera, Krystyny Skuszanki i Konrada Swinarskiego, a wieńczy je współpraca z Andrzejem Wajdą.

Krystyna Zachwatowicz-Wajda uczy nas, że kultura jest formą odpowiedzialności – za pamięć, za wspólnotę i za miejsca, które pozostawiamy następnym pokoleniom. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, którego jest fundatorką, jest najpiękniejszym dowodem tej postawy – żywą instytucją zrodzoną z idei dialogu, otwartości i służby dobru wspólnemu. Ta wystawa jest opowieścią o artystce, która nie tylko współtworzyła historię polskiego teatru i kina, ale także tworzyła przestrzeń, w której kultura może nieustannie żyć i inspirować kolejne pokolenia – zaznacza Katarzyna Nowak, Dyrektorka Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

Spotkanie Andrzeja Wajdy i Krystyny Zachwatowicz w 1971 roku połączyło dwoje dojrzałych i doświadczonych artystów, czego owocem był spektakl „Biesy” Fiodora Dostojewskiego, którego premiera odbyła się 29 kwietnia 1971 roku. Już od pierwszej wspólnej premiery tworzyli arcydzieła sceniczne, a także filmy.

Jednym z najważniejszych punktów tej współpracy pozostaje filmowa wersja „Wesela” w reżyserii Andrzeja Wajdy, której premiera odbyła się 9 stycznia 1973 roku. Krystyna Zachwatowicz była odpowiedzialna za kostiumy, a jej dyscyplina pracy pozwoliła stworzyć dzieło spójne w obrazie. Artystka wspomina, jak zgodnie z ustaloną wspólnie z reżyserem koncepcją, opartą na wykorzystaniu autentycznych bronowickich strojów ludowych, pozyskiwała rodowe pamiątki od tamtejszych gospodyń. „Wesele” zostało „namalowane” poprzez wybór inspiracji epoką, a także cytatów z obrazów Stanisława Wyspiańskiego.

ORLEN od lat angażuje się w rozwój i popularyzację polskiej kultury, współpracując z bardzo wieloma instytucjami i wspierając przedsięwzięcia o wysokiej jakości artystycznej i istotnej wrażliwości społecznej. Współpraca biznesu z instytucjami kultury pozwala tworzyć warunki dla ambitnych projektów, chronić dorobek wybitnych twórców i otwierać go na nowych odbiorców. Jako Mecenas Galerii Kordegarda oraz Mecenas Dostępności wspieramy wystawę Krystyny Zachwatowicz-Wajdy z przekonaniem, że dorobek tej miary powinien być obecny we współczesnym obiegu kultury i dostępny dla kolejnych pokoleń. Jako odpowiedzialny partner chcemy współtworzyć wartość projektu, pomagać mu się rozwijać, docierać do nowych odbiorców i budować jego długofalowy potencjał. Tak właśnie rozumiemy rolę firmy ORLEN – mówi Sylwia Snopkiewicz, Dyrektor Wykonawczy ds. Sponsoringu ORLEN

Wystawa prowadzi także ku biografii artystki i miejscom, które ją ukształtowały.  Warszawa to jej miasto rodzinne, zrujnowane podczas drugiej wojny światowej i odbudowane przy udziale profesora Jana Zachwatowicza, ojca artystki, który potrzebę rekonstrukcji Starówki uzasadniał słowami: „Bo naród i pomniki jego kultury to jedno. Nie mogę zgodzić się na wydarcie nam pomników kultury (…), będziemy je odbudowywali od fundamentów, aby przekazać pokoleniom (…)”. Zachowany z wojennej pożogi Kraków to zaś miasto wybrane, w którym Krystyna Zachwatowicz jest charyzmatyczną scenograf, pedagogiem, obywatelką troszczącą się o „młodych”, ponieważ – jak podkreśla – „to oni są przyszłością”.

Krystyna Zachwatowicz-Wajda (ur. 1930) – scenograf, pedagog, profesor sztuk plastycznych oraz działaczka społeczna. Ukończyła historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz scenografię na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Zrealizowała około 150 scenografii dla teatru, opery i filmu, współpracując z najwybitniejszymi polskimi reżyserami, w tym z Andrzejem Wajdą, dla którego projektowała scenografie teatralne oraz kostiumy filmowe. W latach 1970–1998 była związana ze Starym Teatrem w Krakowie, a od 2001 roku kierowała Katedrą Scenografii ASP w Krakowie. Wraz z Andrzejem Wajdą w 1988 roku założyła Fundację Kyoto-Kraków w celu wybudowania Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Obecnie pełni funkcję prezesa Fundacji Kyoto–Kraków, kontynuując działalność na rzecz kultury, edukacji artystycznej i ochrony dziedzictwa Andrzeja Wajdy.

Szczegółowy program wydarzeń towarzyszących wystawie będzie publikowany na stronie Narodowego Centrum Kultury.

Wystawa: „Trzeba być stale obecnym. Teatr Krystyny Zachwatowicz-Wajdy”
Termin: 7 sierpnia – 11 października 2026
Wernisaż: 7 sierpnia, godz. 18.00
Miejsce: Kordegarda. Galeria Narodowego Centrum Kultury

Organizator: MKiDN, Narodowe Centrum Kultury, Muzeum Śląskie, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha

Kuratorka: Agnieszka Kołodziej-Adamczuk / Muzeum Śląskie w Katowicach
Koordynacja: Agnieszka Bebłowska Bednarkiewicz / NCK, Dominika Górowska / Manggha
Projekt graficzny: Izabela Jurczyk Studio Design
Projekt scenografii: Krystian Bieniak
Redakcja: Iwona Hardej Piórotwory
Tłumaczenie: Jarosław Sawiuk

Kolekcje: Narodowy Teatr Stary im. Heleny Modrzejewskiej, Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Zamek Królewski w Warszawie, Archiwum Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie

Zdjęcia: Wojciech Plewiński, Antoni Zdebiak, Yehor Lamzyakoff, Andrzej Banaś, Renata Pajchel, Grażyna Wyszomirska, Stanisław Gadomski, Franciszek Myszkowski

Mecensem Galerii Kordegarda oraz Mecenasem Dostępności jest ORLEN.

Wystawę „Trzeba być stale obecnym. Teatr Krystyny Zachwatowicz-Wajdy” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.