Słowo i szkicownik w walczącym mieście

Poezja i sztuki plastyczne w czasie okupacji powstawały w ukryciu, w nocy, w ciągłym zagrożeniu życia. Głos pokolenia młodych, których młodość przypadła na czas apokalipsy, najpełniej wybrzmiał w twórczości Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. Sam poeta, łącznik w batalionie "Parasol”, zginął w czwartym dniu Powstania, mając zaledwie 23 lata. W swoim poruszającym wierszu z marca 1944 roku pisał:

Oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,
haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,
malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,
wyszywali wisielcami drzew płynące morze.

Wyuczyli cię, syneczku, ziemi twej na pamięć
gdyś jej ścieżki powycinał żelaznymi łzami.
Odchowali cię w ciemności, odkarmili bochnem trwóg,
przemierzyłeś po omacku najwstydliwsze z ludzkich dróg.

I wyszedłeś, jasny synku, z czarną bronią w noc,
i poczułeś, jak się jeży w dźwięku minut — zło.
Zanim padłeś, jeszcze ziemię przeżegnałeś ręką.
Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?

– Krzysztof Kamil Baczyński „Elegia o… [chłopcu polskim]”, 20 marca 1944

Krzysztof Kamil Baczyński, lata 30.

Gdy poeta opisywał wojnę słowem, w podziemiach i piwnicach walczącej stolicy plastycy i graficy robili to samo za pomocą szkicownika. Zgromadzeni w Referacie Graficznym Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK artyści – m.in. Mieczysław Jurgielewicz, Jan Marcin Szancer, Stanisław Tomaszewski „Miedza” czy Edmund Burke – projektowali plakaty podtrzymujące morale, winiety prasy powstańczej i znaczki Poczty Powstańczej.

Większość z tych szybkich rysunków tworzonych pod ostrzałem spłonęła. To, co ocalało, ukazuje niezwykły poziom artystyczny i prawdę tamtych dni. Niezwykły dorobek artystów walczącej stolicy przypominaliśmy w naszej galerii Kordegarda na wystawie „Referat Graficzny” (dla osób chcących zgłębić ten temat wciąż dostępny jest dedykowany katalog w naszym sklepie internetowym).

Wystawa „Referat Graficzny” w Kordegardzie, galerii NCK.

Zrabowana pamięć: skrytki i zagłada kolekcji

Sztuka w walczącej Warszawie to także dramatyczna opowieść o próbach ratowania bezcennego dziedzictwa przed całkowitą eksterminacją. W ramach cyklu podcastów „Kolekcje ’44” dr Mariusz Klarecki przybliża wstrząsające losy prywatnych zbiorów sztuki i bibliotek. Poznajemy tam m.in. historię inżyniera Władysława Michalskiego, budującego podziemne skrytki na zbiory porcelany i militariów, czy Benedykta Tyszkiewicza, który w płonącym pałacu wyrzucał przez okna do ogrodu płótna Bacciarellego i dawne meble.

Gdy na Miodowej spłonęły tysiące bezcennych ksiąg z XVI i XVII wieku, a unikatowe skrzypce Stradivariusa z kolekcji Kazimierza Moszkowskiego padły ofiarą grabieży, twórcy starali się ocalić choć fragmenty pamięci. Malarz Bronisław Kopczyński nocami wynosił do ogrodowego schronu pejzaże dawnej Warszawy, by uchronić przed ogniem obraz miasta, które na jego oczach ścierano w pył.

Wystawa „Referat Graficzny” w Kordegardzie, galerii NCK.

Nowy język współczesnej pamięci

Dziś dramatyczne strofy Baczyńskiego, Gajcego czy Borowskiego powracają w nowych formach – wybrzmiewając m.in. w rockowych aranżacjach na wydanej przez nas płycie „Sierpień” zespołu Fabryka. Z kolei technologia VR w widowisku „Kartka z powstania” pozwala widzom dosłownie stanąć w kanałach obok powstańców.

Pamięć o Powstaniu przestaje być surową datą z podręcznika; staje się opowieścią o konkretnych ludziach – sanitariuszkach, artystach i łączniczkach, takich jak Krystyna Krahelska, autorce pieśni „Hej chłopcy, bagnet na broń”, która użyczyła swej twarzy warszawskiej Syrenie i oddała życie w pierwszych godzinach zrywu.

Kadr z filmu VR „Kartka z powstania”.

Bądźmy razem wokół pamięci – wydarzenia od 1 sierpnia

Kultura ma moc spajania pokoleń. Zachęcamy do udziału w wydarzeniach rocznicowych przygotowanych przez Muzeum Powstania Warszawskiego:

• Godzina „W” w Parku Wolności (1 sierpnia, godz. 17:00)
  Spotkajmy się w Parku Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskiego (studio plenerowe otwarte od godz. 15:00), aby o 17:00 przy dźwiękach syren wspólnie oddać hołd Bohaterom.
• Akcja społeczna „Wolność łączy” (1 sierpnia, godz. 17:00)
  W miejscach pamięci w całej Warszawie wolontariusze i harcerze będą pełnić warty honorowe oraz rozdawać przypinki z symbolem Polski Walczącej.
• „Warszawiacy śpiewają (nie)zakazane piosenki” (1 sierpnia, godz. 20:30)
  Na Placu Marszałka Józefa Piłsudskiego odbędzie się jubileuszowa, 20. edycja wspólnego śpiewania pieśni powstańczych z udziałem orkiestry pod kierownictwem Bartłomieja Wąsika.
• Gra plenerowa „Labirynt ’44. Miasto (nie)zwyczajne” (2 sierpnia, godz. 10:00–20:00)
  Finał 5. edycji gry miejskiej opartej na wspomnieniach z Archiwum Historii Mówionej w Hali B Miejskich Zakładów Autobusowych przy ul. Włościańskiej 52.
• Masa Powstańcza (2 sierpnia, godz. 17:00)
  Jubileuszowy, 20. przejazd rowerowy ulicami Ochoty i Mokotowa. Start z Parku Wolności przy MPW.
• Premiera spektaklu „Było niegorąco” w reż. Aleksandry Bielewicz (3–6 sierpnia, godz. 20:00)
  Spektakl oparty na tekstach Mirona Białoszewskiego i Anny Świrszczyńskiej, prezentowany w Sali pod Liberatorem w Muzeum Powstania Warszawskiego.
• Marsz Pamięci (5 sierpnia, godz. 18:00)
  Uroczystość hołdu dla cywilnych mieszkańców stolicy przy pomniku Pamięci 50 Tysięcy Mieszkańców Woli, po której nastąpi przemarsz na Cmentarz Powstańców Warszawy (start o 19:00).
• Wystawa plenerowa „Fotograf na wojnie. 36 klatek” (dostępna do 30 września)
  W Galerii Plenerowej przy Łazienkach Królewskich (Al. Ujazdowskie) można oglądać fotoreportaż złożony z kadrów wykonanych przez powstańczych sprawozdawców wojennych z BIP AK.

O godzinie 17:00 1 sierpnia, gdy w całej Warszawie rozbrzmią syreny, zatrzymajmy się na chwilę. Bądźmy razem, by wspólnie pielęgnować żywą pamięć o bohaterach 1944 roku.