Pożegnanie Ryszarda Michalskiego

Date of publication: 07.08.2026
Średni czas czytania 8 minutes
print

Z głębokim smutkiem przyjęliśmy wiadomość o śmierci Ryszarda Michalskiego – animatora kultury, badacza i mentora. Przez dwie edycje programu Bardzo Młoda Kultura z ramienia Operatora województwa warmińsko-mazurskiego koordynował działania rozwijające potencjał kulturowy młodzieży.

W latach 70. był związany ze środowiskiem Jerzego Grotowskiego i Teatru Laboratorium. Był współzałożycielem Placówki Twórczo-Badawczej „Pracownia” w Olsztynie – jednej z najbardziej rozpoznawalnych inicjatyw kultury alternatywnej lat 70. Jego działalność wyznaczała nowe kierunki pracy ze społecznościami lokalnymi, a dorobek i idee wywarły znaczący wpływ na rozwój animacji i edukacji kulturowej w Polsce.

W 1993 r. stworzył Stowarzyszenie Tratwa, które opierało swoją pracę na aktywności lokalnych grup organizacji. Stowarzyszenie kieruje swoje działania do uczestników spontanicznych kultur młodzieżowych oraz mniejszości etnicznych i społeczności zagrożonych wykluczeniem społecznym. Przez kilkadziesiąt lat tworzył i rozwijał metody pracy z młodzieżą oraz lokalnymi społecznościami, inspirując kolejne pokolenia animatorów i edukatorów. Był jednym z pionierów działań włączających do instytucjonalnego obiegu kultury nieformalne grupy młodzieżowe i środowiska subkulturowe.

Dostrzegał w młodych ludziach przede wszystkim potencjał, a nie problem. Łączył świat instytucji z kulturą niezależną, budując dialog między różnymi środowiskami i pokazując, że kultura może być przestrzenią spotkania i współpracy.

Jego działalność pozostawiła trwały ślad w polskiej kulturze i w myśleniu o animacji jako narzędziu budowania wspólnoty.

W wywiadzie dla ngo.pl w 2020 r. powiedział: „O młodzieży nie można mówić jako o jednorodnej masie. Istotą młodości jest to, że jest ona bardzo zróżnicowana, szczególnie dzisiaj. Tak samo nie można powiedzieć o kulturze jako czymś jednolitym. Zdaje się, że rozpada się ona w wiele różnych nisz, w których ludzie są. Te nisze – nie każde – prowadzą do emancypacji człowieka, stworzenia indywidualności, która jest w stanie prowadzić dialog z życiem. Są nisze niebezpieczne, ogłupiające i stanowiące zagrożenie dla innych. W tej kulturze, w jakiej żyjemy [musimy] koniecznie o tym pamiętać. To są obszary nietolerancji, brutalności i ogłupiałej konsumpcji. Jedną z rzeczy, które trzeba mieć na uwadze jest to, że te obszary nisz nie są sobie równoważne i równe.”

Od początku realizacji programu Bardzo Młoda Kultura był związany z jego rozwojem jako koordynator, ekspert i mentor, Tworzył sieci współpracy w warmińsko-mazurskim, wspierał operatorów programu w innych regionach, uczestniczył w pracach zespołów eksperckich i komisji konkursowych, dzielił się wiedzą z animatorami, nauczycielami i pracownikami instytucji kultury. Wielokrotnie podkreślał, że kultura nie jest zbiorem wydarzeń, lecz przestrzenią współtworzoną przez ludzi, a rolą animatora jest pomagać społecznościom odkrywać własny potencjał.

Ryszard Michalski pozostawił po sobie środowisko ludzi, których inspirował do zadawania pytań, poszukiwania nowych dróg i budowania kultury opartej na dialogu, zaufaniu i odpowiedzialności. Dla wielu ludzi kultury był Mistrzem – wymagającym, ale życzliwym, zawsze gotowym do rozmowy i wspólnego szukania rozwiązań.

Tak wspominają go animatorzy, związani z programem Bardzo Młoda Kultura:

„Przyjaciel. Nauczyciel. Mistrz.

Przed laty, pracując na „mitach”, określił siebie jako „przyjaciela Indian” - młodzieży, osób wykluczonych i wszystkich tych, którzy pozostawali na marginesie współczesnej kultury.  Był tricksterem podróżującym między światem instytucji a światem kultury niezależnej, tłumaczącym jeden świat drugiemu. Przez dekady był dla wielu z nas animacyjnym kompasem. Po naszych rozmowach wielokrotnie wracałem do swoich pomysłów i projektów, zmieniając sposób myślenia o pracy w kulturze.

Animacja i edukacja kulturowa w jego wykonaniu były formą sztuki.

Pod koniec lipca rozmawialiśmy o udziale Rysia w tegorocznym forum w panelu otwierającym. W ubiegłym roku ustaliliśmy będzie  konsultantem superwizorem przy naszych działaniach związanych z wypracowaniem programów edukacji kulturowej w kujawsko-pomorskim i węzłach kooperacyjnych.  Brak mi słów.”

- Maricn Płocharczyk, koordynator BMK w woj. kujawsko-pomorskim, Miejskie Centrum Kultury w Bydgoszczy

Z Ryszardem Michalskim poznaliśmy się bliżej podczas jednej z edycji programu „Bardzo Młoda Kultura”. I choć wcześniej spotykaliśmy się podczas branżowych wydarzeń - znaliśmy też oczywiście jego aktywność - to właśnie wtedy mieliśmy okazję spędzić ze sobą więcej czasu.

Kilka razy w roku spotykaliśmy się na ogólnopolskich konwentach integrujących ludzi zaangażowanych w realizację tego wyjątkowego programu.

Ryszard, który koordynował wówczas warmińsko-mazurską Bardzo Młodą Kulturę, jak nikt inny mówił o edukacji w kulturze i kulturze w edukacji. Potrafił uchwycić to, co w kulturze ulotne.

Ryszard był charyzmatyczny. Jego czasem dosadny i bezkompromisowy język opisu rzeczywistości mieszał się z łagodnością w podejściu, szczególnie do młodszych pokoleń. Kiedy wspominamy Ryszarda, wiemy, że jego - nasze - wartości i znaczenie kultury w edukacji pozaformalnej młodych zostały w BMK do dziś.”

- Maciej Zygmunt, koordynator BMK w woj. śląskim, Regionalny Instytut Kultury im. Wojciecha Korfantego w Katowicach

Ryszarda Michalskiego znałem jako jednego z pionierów polskiej animacji kultury – człowieka, który swoimi działaniami budował autorytet naszej dyscypliny. Spotykaliśmy się na seminariach i konferencjach, gdzie z dużą przyjemnością go słuchałem. W wyjątkowo trafny sposób potrafił mówić o autonomii, wolności i niezależności w pracy animatora, co było mi szczególnie bliskie.”   

- Piotr Knaś. Małopolski Instytut Kultury w Krakowie

"Pierwsza edycja programu Bardzo Młoda Kultura była wyzwaniem i przygodą dla wszystkich jego uczestników i jestem bardzo wdzięczna, że Ryszard Michalski był częścią tej przygody. Dzieląc się swoim niesamowitym doświadczeniem współtworzył program i inspirował pozostałych operatorów do działania. Praktykował animację kultury, która była spotkaniem z drugim człowiekiem, jego historią, wrażliwością i potencjałem. Emanował spokojem i życzliwością, dzięki czemu samo przebywanie i rozmowa z nim były na swój sposób kojące."

- Justyna Smolińska, koordynatorka programu Bardzo Młoda Kultura 2016-2018

Rodzinie, bliskim oraz wszystkim, którzy mieli zaszczyt z nim współpracować, składamy wyrazy głębokiego współczucia.