Polskie miejsca pamięci

archiwum

Od lat osiemdziesiątych XX wieku obserwuje się w całej Europie wzrost zainteresowania przeszłością. Obok intensywnych badań historycznych, wypełniania „białych plam” oraz reinterpretacji i przewartościowania ocen wydarzeń dziejowych prowadzi się szerokie badania nad społecznymi wyobrażeniami przeszłości, najogólniej zwanymi pamięcią zbiorową.

Projekt w ramach programu "Obserwatorium Kultury".

Owe wyobrażenia stanowią istotny czynnik kształtowania tożsamości społecznej, wywierają wpływ na postrzeganie teraźniejszości i tworzenie wizji przyszłości. Są to procesy żywe, spontaniczne, niezależne od koncepcji edukacyjnych i tzw. polityki historycznej, ale można też na nie wpływać, wspomagać system edukacyjny, dostarczać materiału do dyskusji, wydobywać przeszłe zjawiska i procesy z zapomnienia, współkształtować samowiedzę społeczeństwa na temat jego przeszłości oraz jej utrwalonych w wytworach kultury obrazach, wspierać tworzenie perspektyw rozwojowych ugruntowanych w dobrze przyswojonej i przemyślanej przeszłości.

Polska historiografia ma bogaty dorobek w rekonstrukcji wydarzeń i procesów z przeszłości, dzięki ostatnio prowadzonym badaniom socjologów wiele też wiemy o tym, jak Polacy postrzegają i oceniają te wydarzenia. Polscy badacze biorą udział w krajowych i międzynarodowych inicjatywach badawczych (m.in. projekt „Polsko-niemieckie miejsca pamięci” Roberta Traby i Hansa H. Hahna, badania pamięci zbiorowej Barbary Szackiej, Piotra T. Kwiatkowskiego, Andrzeja Szpocińskiego i in.). Nie mamy natomiast całościowych i systematycznych opracowań, których przedmiotem byłyby miejsca pamięci rozumiane jako utrwalone w wytworach kultury struktury mentalne: obrazy i narracje, symbole i alegorie, mity, stereotypy, fantazmaty – obecne w dyskursach potocznych, porzekadłach, anegdotach i wspomnieniach, ale i w literaturze, sztukach pięknych, teatrze i filmie, wytworach kultury popularnej, folklorze, nowych mediach komunikacyjnych itd., czyli wszędzie tam, gdzie kształtuje się dzisiaj polska świadomość zbiorowa. Nie ma w szczególności całościowych kulturoznawczych badań zasobów, treści i kształtów polskiej pamięci zbiorowej. Celem niniejszego projektu jest wypełnienie tej luki. Autorami koncepcji całego przedsięwzięcia są prof. dr hab. Stefan Bednarek i dr hab. Bartosz Korzeniewski.

W znaczeniu upowszechnionym przez Pierre’a Norę miejsca pamięci to nietopograficzne lecz symboliczne, szczególnie ważne dla danej wspólnoty, społeczeństwa punkty, elementy tradycji, ogniskujące istotne punktu widzenia z tożsamości grupy cechy i powtarzające się wątki kultury.

Miejsca pamięci to postacie (Sobieski, Poniatowski, Piłsudski, Gierek itp.), wydarzenia (Grunwald, Jedwabne, wybory 4 czerwca 1989, Solidarność, Kolejki w PRL u itp.), produkty (Syrenka, Polonez ), dzieła literackie (Pan Tadeusz, Trylogia, Miłosz), malarskie (Matejko, Malczewski), osiągnięcia naukowe (Curie-Skłodowska, Kopernik ), wydarzenia i miejsca związane ze sportem (Gest Kozakiewicza, Stadion X lecia, Drużyna Górskiego), ale też powtarzające się motywy czy toposy przetwarzane we współczesnej kulturze popularnej i medialnej (Prywaciarze, Stan Wojenny, Kryzys) czy w dyskursie polityki (Polska jako Pomost, Przedmurze, Polak Potrafi, Słowiańska dusza). Pojęcie miejsca pamięci łączy w sobie trzy aspekty: materialny, funkcjonalny oraz symboliczny. Z każdym miejscem pamięci wiążą się więc materialny wymiar miejsce, postaci, wydarzenia, nadbudowujące się nad nim znaczenia symboliczne związane z ważnymi wartościami dla danej kultury i tożsamości narodowej oraz przypisywane mu i nadawane a niekiedy narzucane funkcje praktyczne.